bazar ertəsi 16 noyabr 2026 - 23:25
Əllamə Təbatəbai (r) – din alimlərinin yeni nəslin suallarına cavab verməsi üçün bariz nümunə

Hövzə / Müqəddəs Məşhəd şəhərində yerləşən Quran Elmləri və Maarifi Universitetinin elmi heyətinin üzvü dövrün aktual məsələlərini tanımağın və yeni nəslin suallarına elmi əsaslarla cavab verməyin zəruriliyini vurğulayaraq Əllamə Təbatəbainin (r) elmi və düşüncə irsini dini maarif, rasional düşüncə, eləcə də cəmiyyətin intellektual və sosial ehtiyacları arasında əlaqənin qurulması baxımından bir nümunə kimi dəyərləndirib.

Hövzə Xəbər Agentliyinin verdiyi məlumata görə, Müqəddəs Məşhəd şəhərində yerləşən Quran Elmləri və Maarifi Universitetinin elmi heyətinin üzvü Müctəba Noruzinin Əllamə Seyid Məhəmmədhüseyn Təbatəbainin (r) anım gününə həsr olunmuş bu yazısında Əl-Mizan təfsirinin müəllifinin elmi və düşüncə irsini yenidən nəzərdən keçirməklə dini alimlərin dövrün aktual məsələlərini tanımaq, yeni suallarla rasional və metodoloji əsaslarla qarşılaşmaq, eləcə də yeni nəslin intellektual və sosial ehtiyaclarına cavab vermək sahəsindəki məsuliyyəti araşdırılıb. Yazının tam mətnini aşağıda təqdim edirik:

Dini alimlər – elmi irsin qorunmasından yeni nəslin suallarına cavab verməyədək

Əllamə Seyid Məhəmmədhüseyn Təbatəbainin (r) anım günü cəmiyyətin düşüncə həyatına rəhbərlikdə alimlərin mövqeyini yenidən nəzərdən keçirmək üçün bir fürsətdir. O, dərin dini biliyə, fəlsəfi təfəkkürə və Quranı metodoloji əsaslarla anlamağa söykənərək göstərdi ki, dini alimin missiyası yalnız keçmiş nəsillərdən miras qalmış elmi irsi ötürməklə məhdudlaşmır. Dövrün tələbatını dərk etmək və cəmiyyətin intellektual suallarına cavab vermək də bu missiyanın ayrılmaz hissəsidir.

Cəmiyyət daim yeni suallar, dəyişikliklər və düşüncə sahəsindəki çağırışlarla üzləşir. Həyat tərzinin dəyişməsi, əlaqələrin genişlənməsi, informasiyaya geniş çıxış imkanlarının yaranması, yeni texnologiyaların meydana gəlməsi və gənc nəslin müxtəlif baxışlarla qarşılaşması cəmiyyətin düşüncə və mədəniyyət mühitini dəyişdirib. Belə şəraitdə dini alimlərin rolu yalnız dini hökmləri bəyan etmək və məlum təlimləri təkrarlamaqla məhdudlaşmır. Onlar baş verən dəyişiklikləri dəqiq dərk etməklə cəmiyyətin etiqadi və elmi əsaslarını izah etməyi, yeni suallara isə əsaslandırılmış və günün tələblərinə uyğun cavablar verməyi bacarmalıdırlar. Bu baxımdan, Əllamə Təbatəbainin elmi fəaliyyəti sözügedən məsuliyyəti anlamaq üçün dəyərli bir nümunə ola bilər.

Əllamə Təbatəbai – elmi yalnız ötürməklə kifayətlənməyən alim

Əllamə Təbatəbaini yalnız Quran təfsirçisi və ya görkəmli filosof kimi qiymətləndirmək olmaz. Onun elmi şəxsiyyətinin əhəmiyyəti ondadır ki, dövrünün düşüncə tələbatı ilə qarşılaşarkən İslam təfəkkürünün elmi və düşüncə əsaslarını yenidən qurmağa və möhkəmləndirməyə çalışıb. Dəyərli Əl-Mizan təfsirinin yazılması, İslam fəlsəfəsinin tədrisi və sonralar müxtəlif elmi və intellektual sahələrdə təsirli fəaliyyət göstərən şagirdlərin yetişdirilməsi onun dini biliyi dərinləşdirmək istiqamətindəki genişmiqyaslı səylərinin bir hissəsi idi. Əllamə Təbatəbai elə bir dövrdə yaşayırdı ki, materialist düşüncələr və yeni fəlsəfi məktəblər Allah, insan, dünya və din haqqında ciddi suallar ortaya qoyurdu. O, bu sualları görməzdən gəlmək və ya səthi cavablarla kifayətlənmək əvəzinə, onlarla rasional və məntiqi əsaslara söykənən yanaşma ilə qarşılaşırdı.

Bu baxımdan, Əllamə Təbatəbainin elmi həyatından çıxarılan ən mühüm dərslərdən biri budur ki, dini alim öz dövrünün intellektual məsələlərini tanımalı və onlara elmi, sənədlərə əsaslanan cavablar verməlidir.

Əl-Mizan – dövrün aktual məsələlərinə metodoloji əsaslarla cavab verməyin nümunəsi

Əllamə Təbatəbainin elmi məsuliyyətinin ən parlaq təzahürlərindən biri Əl-Mizan fi təfsiril-Quran əsərinin qələmə alınmasıdır. Bu əsər yalnız Quran ayələri haqqında izahlardan ibarət toplu deyil, həm də ayələr arasındakı əlaqələri aşkara çıxarmaq və Quran maarifinin bütöv sistemini anlamaq istiqamətində genişmiqyaslı bir səydir. Əllamə Təbatəbainin təfsir metodu, xüsusilə Quranın Quranla təfsiri üsulu göstərir ki, o, dini maarifin dərkində Quranın daxili vəhdətinə və ayələr arasındakı qarşılıqlı əlaqəyə xüsusi diqqət yetirirdi. Bu metodda Quran ayələri bir-biri ilə əlaqəli şəkildə nəzərdən keçirilir ki, onların məfhum və məqsədləri daha dəqiq aydınlaşdırılsın.

Bu yanaşma bizim dövrümüzdə də böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki düşüncə və media məkanının əsas problemlərindən biri dini mətnlərin pərakəndə, seçmə xarakterli və bəzən metodoloji əsaslardan uzaq şəkildə şərh edilməsidir.

Əllamə Təbatəbainin metodunun yenidən nəzərdən keçirilməsi Quranın hərtərəfli dərk edilməsinin gücləndirilməsinə və subyektiv yanaşmalara əsaslanan təfsirlərin qarşısının alınmasına kömək edə bilər. Buna görə də Əl-Mizan yalnız elmi hövzələrdə mütaliə üçün nəzərdə tutulan bir irs deyil, həm də dini mənbələrə əsaslanaraq mürəkkəb intellektual və sosial məsələlərə cavab vermək istəyən tədqiqatçılar və mütəfəkkirlər üçün bir nümunədir.

Dini alimlərin yeni nəslin sualları qarşısında məsuliyyəti

Dövrün ən mühüm tələblərindən biri gənc nəslin suallarının xarakterinin və əhatə dairəsinin dəyişməsidir. Bu gün həyatın mənası, elm və dinin qarşılıqlı əlaqəsi, azadlıq və iradə, ədalət, əxlaq, ailə, kimlik və dini təlimlərin ictimai həyatda səmərəliliyi ilə bağlı suallar gündəmə gətirilir. Bu suallara yalnız keçmişdə deyilənləri təkrarlamaq və ya ümumi müddəaları bəyan etməklə cavab vermək mümkün deyil. Yeni nəsil həm elmi və dini əsaslara söykənən, həm də onun düşüncə tərzinə və şəraitinə uyğun, anlaşıqlı dildə təqdim olunan cavablara ehtiyac duyur.

Bu baxımdan, Əllamə Təbatəbainin elmi fəaliyyəti bir neçə mühüm prinsipi xatırladır:

Birincisi, məsələnin dəqiq müəyyənləşdirilməsi. Çünki sual düzgün anlaşılmadan ona doğru cavab vermək mümkün deyil.

İkincisi, səthi və tələsik cavablardan çəkinmək. Etiqadi və intellektual məsələlər elmi araşdırma və məntiqi əsaslandırma tələb edir.

Üçüncüsü, rasional düşüncəyə və elmi dialoqa diqqət yetirmək. Dini inancların əsasları yalnız onların məntiqi dəlillərlə aydın şəkildə izah edilməsi ilə düzgün şəkildə açıqlana bilər.

Dördüncüsü, dini biliklə cəmiyyətin real ehtiyacları arasında əlaqə yaratmaq. Dini biliklər mücərrəd müzakirələr çərçivəsində qalmamalı, insanın və cəmiyyətin problemlərinin dərk edilməsində və həllində də rol oynamalıdır.

Elmi irsdən alimlərin sosial məsuliyyətinə doğru

Əllamə Təbatəbainin şəxsiyyətinin diqqətəlayiq digər cəhətlərindən biri də şagirdlərin təlim-tərbiyəsinə və elmi nəslin yetişdirilməsinə göstərdiyi diqqətdir. Hər hansı bir düşüncənin dəyəri yalnız elmi əsərlərin ərsəyə gətirilməsi ilə məhdudlaşmır. Həmin düşüncənin elmi yolu davam etdirə biləcək mütəfəkkirlərin yetişdirilməsindəki rolu da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Əllamə Təbatəbai fəlsəfə dərsləri keçməklə, eləcə də təfsir mövzusunda müzakirələr aparmaqla və görkəmli şagirdlər yetişdirməklə elmi hövzələrdə təsirli elmi cərəyanın formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Bu təcrübə göstərir ki, alimlərin məsuliyyəti mövcud məsələlərə cavab verməklə yanaşı, gələcək nəslin qarşıdakı suallarla üzləşməyə hazırlanmasını da əhatə edir.

Bu gün də elmi hövzələr və elmi mərkəzlər üzərlərinə düşən bu məsuliyyəti yerinə yetirmək üçün problem və məsələyönümlü tədqiqatları gücləndirməyə, universitetlərlə səmərəli əlaqələr qurmağa, mədəni dəyişiklikləri izləməyə, elmi imkanlardan və yeni texnologiyalardan istifadə etməyə ehtiyac duyurlar. Təbii ki, müasir vasitələrdən istifadə yalnız elmi dəqiqliyin, mənbələrin mötəbərliyinin və tədqiqatın metodoloji əsaslarının qorunması ilə müşayiət olunduğu təqdirdə səmərə verə bilər.

Son söz – dini alim və cəmiyyətin qarşıdakı inkişaf üfüqləri

Əllamə Təbatəbainin anım mərasimi yalnız onun adını, əsərlərini və elmi xidmətlərini xatırlamaqla məhdudlaşmamalıdır. Elmi şəxsiyyətə ehtiram göstərməkdən daha mühüm olan onun dini düşüncə sahəsində nümayiş etdirdiyi nümunəni dərk etmək və dirçəltməkdir. Əllamə bizə öyrətdi ki, İslam maarifini müdafiə etmək yalnız onun təkrarlanması və yenidən bəyan edilməsi ilə mümkün deyil. Bunun üçün dərin bilik, fasiləsiz tədqiqat, rasional düşüncə, elmi dialoq və dövrün tələbatına cavab vermək zəruridir.

Bu gün cəmiyyət müxtəlif suallar və sürətli intellektual-mədəni dəyişikliklərlə üzləşdiyi bir vaxtda Əllamə Təbatəbainin elmi fəaliyyətini yenidən nəzərdən keçirmək alimlərin və elmi mərkəzlərin rolunu qiymətləndirmək üçün bir meyar ola bilər: Biz cəmiyyətin real problemlərini düzgün müəyyənləşdirə bilmişikmi? Cavablarımız yeni nəsil üçün anlaşıqlı və inandırıcıdırmı? Dini bilikləri həyatın və sosial ehtiyacların reallıqları ilə əlaqələndirə bilmişikmi?

Əllamə Təbatəbainin irsinə yalnız o zaman layiqincə sahib çıxılmış olacaq ki, onun elmi ruhu, həqiqət axtarışı və məsuliyyət hissi yeni alimlər nəslində yaşasın. Dövrün suallarından qaçmayan, cəmiyyətdəki intellektual dəyişikliklərə laqeyd qalmayan, əksinə, Quran, ağıl və müasir elmin imkanlarına əsaslanaraq cəmiyyətin düşüncə və idrak baxımından doğru istiqamətləndirilməsi üçün çalışan alimlər yetişsin.

Hazırladı: Müctəba Noruzi


 

Etiketlər

Rəyiniz

You are replying to: .
captcha